Differentiatie werkt (pas) als je ze leidt!

Differentiatie staat al jaren hoog op de agenda in Vlaanderen. Toch voelen veel schooldirecteurs dat de kloof tussen beleid en klaspraktijk hardnekkig blijft. Meer differentiatie vragen levert niet automatisch meer inclusie op. Recent internationaal onderzoek laat zien waarom: differentiatie is niet zomaar een ‘didactische truc’, maar vooral ook een leiderschapsvraagstuk.
 

Van klas naar systeem

Onderwijsonderzoek focust vaak op wat leraren in de klas doen. Maar een literatuurreview van Johanna Lüddeckens (2025) toont aan dat differentiatie vooral wordt gestuurd door schoolniveau-keuzes zoals structuur, cultuur, beleid en leiderschap. 

De kern van minister Demirs plan om te evolueren tot ‘scholen voor iedereen’ is eigenlijk expliciet systemisch: Vlaanderen wil immers af van een tweesporensysteem (gewoon vs. buitengewoon onderwijs) en evolueren naar één inclusief onderwijssysteem tegen 2040, met pioniersscholen als proeftuinen vanaf 2026–2027. 

Het onderzoek van Lüddeckens (2025) sluit hier conceptueel zeer sterk bij aan. Ook zij stelt dat differentiatie en inclusie niet kunnen slagen als ze worden gereduceerd tot klaspraktijken, maar dat ze moeten worden ingebed in:

• Schoolorganisatie;
• Leiderschap;
• Beleid;
• juridische en maatschappelijke context.

Wat leren we nu concreet uit het onderzoek van Lüddeckens?

De directeur als brug

Schooldirecteurs bevinden zich in een spanningsveld: inclusie nastreven binnen regelgeving, inspectiedruk, beperkte middelen en teamdynamieken. Het onderzoek benadrukt dat directeurs daarin geen uitvoerders zijn, maar vertalers van beleid. Hoe jij regelgeving interpreteert en betekenis geeft als schoolleider, maakt dus concreet verschil voor leraren én leerlingen.

Denk systemisch

Sterke schoolleiders kijken niet naar losse problemen, maar naar patronen:

• Welke routines in onze school versterken (onbedoeld) homogeniteit?
• Waar zit ruimte om anders te organiseren?
• Welke keuzes genereren een hefboomwerking?

Die systemische mindset helpt om minder brandjes te blussen en meer duurzaam te werken aan inclusie.

Alleen ga je sneller, samen kom je verder

Een opvallende conclusie uit het onderzoek: scholen waar gedeeld leiderschap  wordt ingezet, zien vaker effectieve differentiatie in de klas. Wanneer expertise wordt gedeeld, leraren eigenaarschap krijgen en teams samen leren, groeit draagvlak én kwaliteit. Gedeeld leiderschap is dus geen loslaten, maar bewust invloed organiseren.

Dit zou wel eens mooi kunnen aansluiten bij de Vlaamse keuze voor pionierscholen en lerende netwerken. 

Weerstand hoort erbij

Twijfel, werkdruk, professionele onzekerheid – en mogelijk daaraan gekoppelde handelingsverlegenheid van leraren -  verdwijnen niet vanzelf. Het onderzoek toont dat differentiatie vooral groeit waar:

• een gedeelde visie leeft in het schooteam;
• professionele dialogen mogelijk zijn;
• leraren zich ondersteund voelen.

Inclusie ontstaat niet door overtuigen alleen, maar door leiderschap dat de voorwaarden hiertoe creëert.

Waar het M-decreet deels mislukte omdat scholen te weinig voorbereid en ondersteund waren, zal het deze keer dus cruciaal zijn om schoolleiders expliciet te versterken in hun leiderschapsrol. Het bovenstaande onderzoek toont immers aan dat zij de spil vormen tussen beleid en praktijk. 

Wat neem je mee als directeur?

• Zie differentiatie als schoolontwikkeling, niet als een individuele leraarstaak;
• Neem je rol als beleidsvertaler ernstig;
• Investeer in gedeeld leiderschap en professionele samenwerking bijvoorbeeld via professionele leergemeenschappen.

Differentiëren lukt niet zonder leiderschap. En leiderschap werkt pas echt wanneer je de school als systeem durft bekijken.

In het artikel komt systemisch werken regelmatig als succesfactor naar voor.  Onze collega Pieter Sprangers schreef er het unieke boek ‘het design van onderwijssystemen over’, meer dan ooit relevant voor ‘scholen voor iedereen’: https://domoderefontiro.be/onderwijs/page/het-design-van-onderwijssystemen

Bron artikel: Lüddeckens, J. (2025). Bridging policy and practice: A review of school leadership in differentiation from a system perspective. Cogent Education, 12(1), 2564494. https://doi.org/10.1080/2331186X.2025.2564494